'doodgeschoten door de Duitschers'

met categorie:  

(foto's: Jan Smets)

Een burger, de zoon van den koster van Neckerspoel die met eenige anderen over de grens wilde gaan, werd op het grondgebied van Achterbosch, niet ver van de kapellekens van den H.Kruisweg, door Duitsche soldaten doodgeschoten.  Twee zijner makkers werden gewond....

Zo schrijft na het dramatische gebeuren Frans Claes, de pastoor van de Libertusparochie een verslag voor het aartsbisschoppelijk archief.  Daar werd het al die jaren bewaard.  De nu 77-jarige Monique vond het terug toen ze op zoek ging naar meer gegevens rond de dood van haar amper 19-jarige oom Jozef Lenaerts op die noodlottige 1ste oktober van het oorlogsjaar 1917.  Ze heeft hem uiteraard nooit gekend, maar hoorde over hem heel vaak vertellen door haar grootmoeder Maria Nuyers, Jozefs moeder.  Heel haar leven liet dit drama haar niet los.  Hoe kan het ook anders voor een moeder...

Ik heb met Monique, die liever niet poseert voor de camera, op deze mistroostige natte novemberdag afgesproken in De Met.  Ze praat over wat ze de laatste maanden vond.  Het is het verhaal van haar jong gestorven nonkel, maar ze benadrukt dat het ook het verhaal is van zoveel andere jonge mensen die hetzelfde lot ondergingen.  Veel werd vergeten in de loop der jaren...  Monique kan het doorvertellen omdat er in haar familie steeds weer over gepraat werd.  Tenminste door de oma. 

 

Haar oom Jozef werd begraven op het kerkhof van Pasbrug, net over de Mechelse grens in Sint-Katelijne-Waver, aan de Borgersteinlei.  Toen ze op zoek ging naar het graf om er bloemen te zetten, ontdekte ze dat het verdwenen was...  Niemand kon haar vertellen hoe en wanneer.

 

Jozef kreeg zijn uitvaart in de Sint-Libertuskerk aan de Nekkerspoelstraat en werd daarna bijgezet op het kerkhof van Pasbrug.  Later werd hij ontgraven en kreeg hij een nieuw graf over de hoofdingang op een plek waar nog andere oorlogsslachtoffers lagen.  'Gestorven voor het Vaderland...'.  Bij navraag kon men mij niet wijzer maken wanneer het verdween. Ik denk zo'n 8 tot 10 jaar geleden.  Had men mijn oudere neef ingelicht over de ontgraving?  Vermoedelijk.  Maar deze had nooit bijster veel interesse betoond voor het verhaal van onze oom, en bovendien leed hij aan Alzheimer.  Ik werd nooit geïnformeerd. Er was wel met het grondplan van de begraafplaats geknoeid.  Met tippex.  Jammer.  Ik ben nu de laatste van mijn generatie.  Persoonlijk ben ik altijd sterk geboeid geweest door mijn familiegeschiedenis, en ik wou méér weten over de feiten van die oktoberdag in het voorlaatste oorlogsjaar...  Ik ben op zoek gegaan...

 

 

Grootvader - die ook de naam Jozef droeg - geboren in 1866 - was koster van de Libertuskerk. In 1885 was hij met de toemalige pastoor Horsten van de Sint-Pietersparochie naar Sint-Libertus gekomen om er het ambt van koster en organist op te nemen in de kleine hulpkerk  Samen met zijn echtgenote Maria - 'Marie van de koster' - woonde hij aan de Nekkerspoelstraat 348, vlakbij de kerk die nog in vervanging van de oude kerk, net klaar kwam voor het uitbreken van de Groote Oorlog..  In de voorplaats van hun woning hield Maria een klein winkeltje met 'bougiekes', heiligenprentjes, paternosters etc...

 

Mijn grootvader heb ik nooit gekend.  Hij overleed voor mijn geboorte in 1935.  Grootmoeder heeft hem nog lang overleefd.  Zij stierf op de leeftijd van 84 jaar in 1959...  Zij vertelde me veel.  Wij woonden namelijk in bij haar.  Dat kwam omdat mijn ouders  - mijn moeder was een Rotterdamse - wilden huwen in de Tweede Wereldoorlog.  Maar...er was toen grote woningnood.  Op zolder, waar mijn grootmoeder nooit kwam, ben ik als kind op ontdekkingstocht gegaan.  Daar vond ik nog heel wat herinneringen aan mijn oom Jozef: gele leeuwenvlagjes en boekjes in de geest van de Vlaamse Beweging en Rodenbach... Hij was dus zeker erg Vlaamsgezind.  En dit had zeker ook te maken met het lot van de frontsoldaten tijdens die oorlog en het feit dat men diende te studeren in het Frans.  Waarschijnlijk liep hij school in het Sint-Romboutscollege.  Dat heb ik nooit exact geweten, maar door het feit dat zijn broers er studeerden, ga ik er van uit dat hij daar ook naartoe ging.  Vader heeft bijna al die spullen later weggegooid.  Alleen een speldje heb ik nog bewaard, met de woorden: 'Spreek uw taal!".

 

Vier zonen hadden koster Jozef Lenaerts en zijn vrouw.  Jozef werd geboren in 1898, en was de tweede oudste.  De vader van Monique was jaren jonger, en nog een kind op het ogenblik van de dood van zijn broer.  Monique toont me een oude foto van het gezin.  Hierop staat broer Henri links, de vader van Monique vooraan en Jozef rechts.  Naast ouders en kinderen poseren ook nog zussen van grootmoeder.  Het familieportret werd gemaakt even voordat Jozef het ouderlijk huis zou verlaten voor de tocht die erg bepalend zou worden...

 

 

Jongens of jonge mannen mochten tijdens de bezetting niet te veel op straat komen omdat ze anders konden opgepakt worden door de Duitsers om tewerkgesteld te worden in Duitsland.  Dat zinde Jozef niet.  Samen met een groepje vrienden (uit de buurt?) besloot hij om Mechelen te ontvluchten.  Naar Nederland wilden ze trekken. Jozef had het plan om als vrijwilliger naar het IJzerfront te gaan.  Dat diende met omwegen te gebeuren.  Ze zijn met de tram naar Heist-op-den-Berg gereden en later zijn ze in Mol beland. Dicht bij de grens met Nederland. In de Gashuisstraat van Achterbos, waar tal van kapelletjes staan, kregen ze onderdak in heen huis.  Jammer genoeg liepen ze hierdoor in de val.  Ze werden verraden.  Toen mijn oom 's nachts buiten ging kijken of de kust veilig was werd hij door het hoofd geschoten.  Dodelijk gewond viel hij neer.  Zijn zijn kameraden opgepakt?  Ik kon er niets over terugvinden. Wel weet ik dat een vriend een been kwijtgeraakte bij die aanval.

 

Het was een zware slag voor de familie Lenaerts toen ze het vreselijke nieuws vernamen.  Grootmoeder Maria vertelde dat haar man met wat hulp de kist met het stoffelijk overschot van zijn zoon is gaan ophalen in Mol.  Hij wou hem laten begraven in Mechelen.  Niet 'op de vreemde' zoals zovele anderen...

 

Men is met de tram met de kist weergekeerd.  De uitvaart vond plaats in de Libertuskerk waar mijn grootvader 50 jaar lang koster is geweest.  De broers hadden het altijd moeilijk om over hun emoties te praten.  Alleen grootmoeder vertelde.  Vele vrouwen hebben erg geleden in die oorlogsjaren.  Ze verloren hun mannen, hun zonen... Ze stierven op het slagveld, tijdens hun vlucht...  Hoeveel kwamen om in de prikkeldraad aan de grens met Nederland...? Grootmoeder vertelde met dat ze altijd graag de plek aan de kapellekens had bezocht waar haar zoon werd doodgeschoten. Nooit is ze er geraakt.  Het was ook zo ver.  Ze vroeg me of ik het ooit wou doen.  Ook bij mij is het er nooit van gekomen, en toch wil ik die belofte nog waarmaken.  Het huis in de Gasthuisstraat moet er nog steeds staan.  Wekelijks ging groomoeder naar het graf van Jozef op het kerkhof van Pasbrug.  Ik mocht met haar steeds mee, en overal kreeg ik dan uitleg, over wie daar lag enzo...

 

 

Oorlog tekende vele families.  En na de Bevrijding volgde later nog een tweede Wereldoorlog.  De vader van Monique - pas getrouwd - is 9 maand krijgsgevangene geweest in een Duits kamp.  Ook daarover vertelde hij weinig.  Hij kon het niet.  Hij vertelde alleen dat er 'zwart brood' was...

 

Het verdwijnen van het graf op de begraafplaats aan de Borgersteinlei was de aanleiding om op zoek te gaan naar meer gegevens over de omstandigheden van het neerschieten van mijn oom Jozef.  In het aartsbisschoppelijk archief heb ik veel hulp gekregen, en ook ben ik dankbaar voor de bereidwillige medewerking van Axel Vaeck van het Mechelse stadsarchief. 

 

Jozef Lenaerts...een doodgewone jongeman uit de Nekkerspoelstraat - amper 19 lentes jong - zou zijn vlucht duur moeten betalen.  Een leven werd bruut afgebroken.  De trauma's van een familie waren groot.  102 jaar na de feiten gaat zijn nicht - de enige overgebleven van een generatie - op zoek naar hem.  Uit de nevelen van de tijd treedt hij opnieuw naar voor...  Voor het 'vergeten' komt het 'weten'.  En op een dag - lang, lang na die oktobernacht van 1917, zal zij - hoopt zij - op de plek staan waar een kogel een eind maakte aan zijn leven.

 

Buiten blijft het pijpenstelen gieten. 

De donkere luchten tranen

De herfst draagt melancholie in loodzware wolken.

Geen zerk meer - maar het verhaal ligt op haar lippen. 

'Nooit meer oorlog' zegt men dan.

De koster zweeg.

Marie-van-de-koster kon het niet. 

Iets van haar stierf in 't verre Achterbos. 

doodzwijgen zou ze nooit.

het verhaal van de grootmoeder

leeft verder

in een kleindochter