De Mechelse schoonmoeder van Bruegel...

met categorie:  

  (fotos: Jan Smets)

Dat het 450 jaar geleden is dat onze grootste schilder uit de 16de eeuw, Pieter Bruegel overleed, zullen we geweten hebben.  Bruegel wordt dit jaar uitgebreid in de schijnwerpers gezet.  In het Kunsthistorisch Museum van Wenen valt de grootste collectie van zijn werk te bewonderen, en hier werd een grootste expo rond gebouwd.  Maar zo ver hoef je echt niet te reizen om wat mee te pikken over deze grote kunstenaar.  In zijn heimatstad Brussel wordt er heel wat op het getouw gezet in 2019.  En ook het openluchtmuseum Bokrijk doet een duit in het zakje.  Maandag was ik er op de startdag van het bijzonder boeiende parcours doorheen het domein:  'De wereld van Bruegel'.  Probeer het alvast mee te pikken.  Een aanrader voor jong en oud.  Heel interactief, heel verhelderend...  Ik kocht er alvast de biografie van de schilder, een drietal jaar geleden geschreven door Leen Huet.  En die is bijzonder uitgebreid en leest erg vlot.  Het is een biografie om 'U' tegen te zeggen.  Bovendien is dit zowat 'hét' standaardwerk over het leven van Bruegel.  Want verrassend bestonden er voordien weinig allesomvattende boeken over diens leven en kunst.

Maar wat heeft dit nu in godsnaam te maken met Mechelen?  Wel: in het boek treedt ook Pieters schoonmoeder vanachter de coulissen: de Mechelse Mayken Verhulst.  Ze is niet van miniem belang geweest voor de carrière van haar schoonzoon.  De ondernemende dame die bovendien zélf kunstenares was wordt in dit boek ten tonele gevoerd.  Terecht!  Terecht ook kreeg ze nog niet zo lang geleden in onze stad een straat naar haar genoemd in de buurt van de Brusselsesteenweg...

 

Pieter Bruegel hoeft niet te worden voorgesteld.  Als schilder werd hij bekend door zijn landschappen en knap geborstelde boerentaferelen.  Zijn werk werd snel heel populair en bezitten een grote gelaagdheid.  Wie kent niet zijn 'Kinderspelen', 'Dulle Griet', 'Spreekwoorden''de val van Icarus', enzovoort...

Pieter werd waarschijnlijk in 1525 geboren.  Waar juist is niet exact geweten.  Was het misschien Breda?  Hij werkte later in Antwerpen, zelfs even in Mechelen, maar zijn naam is  vooral gekoppeld aan Brussel waar hij zich vestigde in de buurt van de Kapellekerk waar hij ook begraven ligt.  Brussel was toen één van de belangrijkste machtscentra van Europa en nam de rol over van Mechelen toen na de dood van Margareta van Oostenrijk haar opvolgster Maria van Hongarije het Hof naar deze Brabantse stad verplaatste.  Adel en kunstenaars verdrongen zich rond het Coudenbergpaleis.  De Habsburgers waren trouwens gek op het werk van Bruegel.  Brussel en het omliggende Pajottenland waren een pure inspiratiebron voor de schilder.  Hier voelde hij zich thuis met zijn echtgenote Mayken Coecke en kinderen.  Ook zijn schoonmoeder Mayken Verhulst woonde bij hen in.

Mayken Verhulst Bessemeers werd in 1518 in Mechelen geboren.  Onze stad kende haar bloeiperiode onder de voogdij van Margareta van Oostenrijk.

De Sint-Katelijnestraat was een straat waar wel meerdere kunstenaars woonden.  Zo ook de familie Verhulst.  In het gezin van Pieter Verhulst en Margriet Dancerne hanteren wel meerdere leden bekwaam de verfkwast.  Hun huis droeg de naam de Roosboom.  Zo vermeldt ook de biografie. In dat huis was een kunsthandel gevestigd.  Nu heet het pand 'Het Vliegend Peert' en heeft het bijzondere museum 'Het Zotte Kunstenkabinet' er zijn vaste stek.

 

 

De biografie van Leen Huet zoemt in op het kunstzinnige Mechelen van die jaren, en al zeker op het talent van Mayken.  Talent had ze.  Ze wordt zelfs door kunstbiograaf  Guicciardini  (Florentijns koopman en geschiedschrijver die in Antwerpen woonde en een ruime interesse had...) in 1567als één van de belangrijkste vier kunstenaressen van haar tijd genoemd.  Als miniaturiste genoot ze grote faam, en ze was bedreven in waterverfwerken, maar in de registers van de schildersgilden wordt ze niet opgenomen.  Ze was immers een vrouw.

Toch is het moeilijk om te achterhalen wat voor soort werk Mayken maakte omdat we geen schilderijen met haar monogram terugvinden.  Al werd het mooie kleine oeuvre van de 'monogrammist van Brunswijk' aan haar toegeschreven door kunsthistorica Simone Bergmans - dixit Leen Huet.  De Monogrammist schilderde realistische bordeelscènes, schrijft ze, en het zou 'charmant en wrang zijn geweest indien een vrouw dit had geschilderd, maar voorlopig blijft de identiteit van de Monogrammist onbekend...'

Mayke zou een grote rol spelen in het leven van haar beroemde, succesvolle echtgenoot Pieter Coecke van Aalst.  Als leermeester had die die andere bekendheid: Barend Van Orley, die als hofschilder naam maakte en het bekende portret van 'onze' Margareta schilderde.  Pieter Coecke had zijn atelier in Antwerpen.  Zijn zonen Peter en Michiel werden eveneens schilder.  Zijn echtgenote Anna is de dochter van kunstschilder Jan Van Dornicke.   Maar in 1528 overlijdt ze op jonge leeftijd.

Zijn tweede echtgenote wordt... Mayken Verhulst.  Samen zullen ze vijf kinderen krijgen, waaronder de latere vrouw van Pieter Bruegel die ook Mayken wordt gedoopt.  Het echtpaar woont sinds hun huwelijk in Brussel waar Pieter Coecke zijn atelier heeft.

Als Mayken Verhulst 32 jaar is, sterft haar man.  Ze blijft niet bij de pakken zitten en ontwikkelt haar zakelijke talenten en wordt naast kunstenares ook uitgeefster.    Ze heeft een goeie neus voor wat in de markt ligt en geeft ondermeer de tekeningen uit die haar overleden man Pieter maakte op een lange reis naar Turkije.

Zoals ik al schreef werkte Bruegel een tijdje in het atelier van Pieter Coecke. 

In de biografie lees ik dat een weduwe van een 'meester' soms huwde met de meesterknecht om lopende opdrachten te kunnen afwerken en het atelier voort te zetten.  Maar Mayken trouwde dus niet met Pieter Bruegel.  Misschien had ze geen zin om te hertrouwen of misschien zag ze ook wel de Coeckes volwassen zonen uit z'n eerste huwelijk een deel van zijn werk voortzetten.  Pieter Bruegel vond een andere betrekking bij een prentenuitgever maar verloor de schilderkunst niet uit het oog.  Hierbij kreeg hij naar verluidt hulp van Mayken die haar Mechelse connecties aansprak.  Zo zou hij zelfs een verloren gaan werk gemaakt hebben voor Sint-Romboutskathedraal : tenminste de zijluiken van een altaarstuk voor de handschoenmakersgilde.  Dat hij als jonge en nog onbekende schilder deze opdracht kreeg, bewees dat men vertrouwen had in zijn talent...   Pieter diende Sint-Gummarus en Sint-Rumoldus af te beelden toen ze mekaar tegenkwamen in Duffel waarbij hun wandelstokken plots begonnen te bloeien...  Dit verhaal is een boeiend hoofdstukje in het boek.

Pieter Bruegel werkt een tijdlang in Antwerpen. 

Maar dan valt zijn oog op Mayken Coecke, dochter van zijn vroegere leermeester.  Hij ging het meisje dat hij als kind nog op de arm had gedragen het hof maken.  Leen Huet schrijft in haar boek dat dit misschien ook wat bijbedoelingen had.  Pieter Coecke zaliger had steeds de beste connecties gehad en zijn weduwe Mayken had die ook nog. 'De ondertrouw voerde herinneringen en vooruitzichten in haar kielzog mee'.

Mayken stelde wel als voorwaarde dat hij Antwerpen diende te verlaten en in Brussel moets komen wonen om een 'vorige relatie te verlaten en vergeten'.   Het wordt een 'wijze eis' van Mayken Verhulst genoemd die de besluitloze Pieter voor een voldongen feit wilde zetten.

Mayken Verhulst onderkent het grote talent van haar schoonzoon en zal optreden als zijn mentor en als spilfiguur bij het binnenrijven van belangrijke opdrachten.

450 jaar geleden overleed Pieter Bruegel.  We schrijven 1569.  9 jaar later was het de beurt aan zijn weduwe Mayken Coecke.  Mayken Verhulst zou hen beiden overleven.  Ze is op dat moment 60 jaar en gaat zich toeleggen op de opvoeding van haar kleinzonen Pieter en Jan Bruegel.  Artistiek talent zit hen ook in de genen, en duidelijk zie je in hun werk de invloed van hun grootmoeder...  Vooral bij Jan komt dit tot uiting.  Ze onderwijs hem in het waterverfschilderen, wat er op wijst dat ze haar talent steeds in blijven onderhouden...

Op 81-jarige leeftijd sterft Mayken na een rijkgevuld leven in 1599...

 

 

De biografie van Leen Huet (°1966) gaat natuurlijk over de kunstenaar Pieter Bruegel zélf.  Uiteraard.  Maar toch is het fijn om er onze Mechelse Mayken regelmatig in te zien opduiken.

Leen Huet studeerde kunstgeschiedenis en wijsbegeerte in Leuven en Firenze en publiceerde romans, verhalen en essays. In 2006 maakte ze de eerste Nederlandse vertaling van de brieven van Rubens en samen met Jan Grieten schreef ze een biografie van Nicollas Rockox.

www.leenhuet.be

 

De biografie is uitgegeven bij Polis en kost 24,95 Euro.

435 pagina's.

En als uitsmijter: mocht je in Bokrijk naar 'de wereld van Bruegel' willen,  dan kan je hier meer info vinden:

www.dewereldvanbruegel.be