een verhaal van eeuwig heimwee...

met categorie:  

Het begon allemaal op de IJzerenleen...   we schrijven veertiende eeuw - een voorval zou het leven van een Mechelse schepen grondig wijzigen..

(foto: Jan Smets)

Jan Van den Steene was schepen in onze Dijlestad - een gerespecteerd en rijk burger.  Een Mechelaar van aanzien dus.  Hij hield van Mechelen, van zijn torens en straten, zijn paleizen en vlietjes...

Maar de man was licht ontvlambaar.  Jawel.  Op een dag had hij een stevige ruzie met een andere Mechelaar, en collega-schepen: de al even welgeborene Arnold Bau.  Het was niet zomaar een discussie zonder meer.  Nee: het kwam tot een heus handgemeen.  Op de IJzerenleen gingen beide gezagsdragers op de vuist.  Zo gebeurde dat wel eens meer in die dagen.  En op zeker moment deelt onze 'Schone Jan' (want zo werd de man al wel eens genoemd hier ter stede) een fatale slag uit op het hoofd van Arnold.  En dat bekwam deze laatste dus erg slecht.  Hij verwisselde terstond het tijdelijke voor het eeuwige... daar op die IJzerenleen...

Onze Jan schrok zich natuurlijk een hoedje - dat kan je best geloven!  Hij werd enorm bang voor de zware straf die boven zijn hoofd hing, als de feiten zouden vastgesteld worden. Meneer Van den Steene besloot hebben en houden achter te laten, en op de vlucht te slaan.  Het was hem geraden, want het stadsbestuur kon absoluut niet lachen met de gevolgen van de uit de hand gelopen ruzie.  Jan Van de Steene mocht zich niet meer vertonen in onze stad, of het zou hem zuur opbreken.  Voor eeuwig en altijd werd hij verbannen uit de Dijlestad.  En eeuwig is best lang...

Jan Van den Steene vervloekte zijn impulsieve gedrag, en weende bittere tranen om wat hij verloren had.  Daar stond hij nu, de kale jonker, buiten de grenzen van de stad die hij zo lief had met elke vezel van zijn lichaam. 

Maar hij bleef niet bij de pakken zitten.  Jan besloot even voorbij de stadsgrens een optrekje te bouwen.  Een bescheiden optrekje?  Nee hoor, daarvoor was de ex-schepen iets té veel van 'goeie komaf': het werd een heus waterkasteel met alles erop en alles eraan. 

Aan de vrouwvliet, die Mechelen toen reeds scheidde van Sint-Katelijne-Waver, liet hij 'Bergesteyn' uit de grond stampen.  In 1364 werd dit kasteel reeds vermeld in ouwe boeken.  De naam wijzigde in de loop der tijden een weinig tot 'Borgerstein' (of huis - 'steen' - van een ex-stadsburger - 'borger').

Zo dicht bij zijn geliefde stad kon Jan nog de klokken horen...  de klanken van Mechelen die hem deden verlangen naar die mooie tijden dat hij nog het mooie weer maakte in de Dijlestad.  Eeuwig heimwee dreef hem voort...  Nooit zou hij Mechelen vergeten...

(foto: Sint-Katelijne-Waver)

In 1825 geraakte dit oude kasteel danig in verval.  De tot hoeve omgebouwde kasteel is nu wel grotendeels gerestaureerd.  Van het oude Borgerstein resteren nog deze oudste delen: de brug en de poort...

In de onmiddelijke buurt hiervan verrees in de vroege jaren '30 van vorige eeuw het imposante Sint-Jozef-Seminarie, omdat de Mechelse gebouwen te klein waren geworden.  In de jaren '60 was deze 'glorietijd' ook voorbij, en in de gebouwen van het seminarie werd gestart met een voorziening voor mensen met een mentale handicap: Borgerstein genoemd, naar het oude kasteel van 'Schone Jan'...  De circel is rond...

(foto: Jan Smets - Sint-Katelijne-Waver, met Borgerstein, en daarachter Onze-Lieve-Vrouw-Waver, gezien vanuit Mechelen, vanop Sint-Romboutstoren...)

Prachtig verhaal, Jan. Ik zie het zo al voor mij ! En je hebt eindelijk een mysterie opgelost voor me !

Geregeld kom ik op het Internet foto's tegen met de tag "Mechelen" en de verwijzing naar het "Sint-Jozef-Seminarie". Aan de hand van de oude beelden kon ik ze nergens plaatsen op het Mechelse Grondgebied... tot nu !



Dat méén je niet?  kon jij dit gebouw niet situeren? Dit gebouw is haast ongewijzigd sinds de jaren '30, en  ligt vlakbij  de straatkant   Nog nooit voorbij het IJzerenveld gereden?  Dat kan ik moeilijk geloven...

@ Jans :

Het is een tijdje geleden dat ik nog eens rond die kanten van Mechelen ben geweest. Alhoewel ik familie heb in Heist-op-den-Berg en geregeld die kant opmoet (Nekkerspoel-Putsesteenweg) is het al een eeuwigheid geleden dat ik nog eens ben afgedraaid richting OLV-Waver, want pastoor Polleunis van OLV-Waver is al een hele tijd overleden.

De voorkant (zie 1e foto) had een lichtje moeten laten branden, maar die achterkant (Foto 2) met al dat "lege gebied" doofde dat lichtje weer.

Ik ben al wel eens Borgerstein voorbij gereden, maar ik heb, vermoedelijk door de bomen en de ommuring ( of vergis ik me nu) nooit een idee kunnen  vormen van het gebouw zelf;. De foto's waren dus ook voor mij een raadsel en nu dus de openbaring, dank zij ons aller JanS.

Waarvoor mijn dank.

 

 

Ja, voor mij is dit imposante gebouw natuurlijk niet onbekend, daar ik er al werk sinds 1982.  Als je je een idee van de omvang en structuur van het gebouw wil vormen, kan je dit heel gemakkelijk door eens door het (openbaar) park te wandelen aan de achterzijde van het gebouw.  (daar kan je komen door de eerste poort links - als je van Mechelen komt - in te slaan...)

Ook te bekijken vanop het kerkhof op de Borgersteinlei (de grens van Mechelen met Katelijne)

(het Sint-Jozefseminarie in de beginjaren, met het nog niet 'volgroeide' park)

Een héél interressante publicatie met uitgebreide beschrijving van gebouwen en kapel is het tweemaandelijkse tijdschrift van het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap 'Afdeling Monumenten en landschapper' - 23jaargang nummer 2, maart-april 2004.   Dit is zeker nog te verkrijgen (en ook in te kijken in het Erfgoedcentrum Lamot...)

Ook met een Open-Monumentendag is deze kapel af en toe opengesteld.  Beslist de moeite om dit gebouw dat toch wel  met de Mechelse recentere geschiedenis is vergroeid, te bekijken als de gelegenheid zich voordoet...

...en nog enkele recentere foto's (van de hand van 'Sint-Katelijne-Waver', Flickrfotograaf...)

glasramen in de in art-déco-ingerichte kapel.

muurgrote copies van Italiaanse meesters in de zogenaamde Bisschopszaal, waar ook 'onze' Mechelse Kardinaal Van Roey in volle ornaat prijkt (een vergelijkbaar portret hangt in het Groot Seminarie in de Merodestraat...)

Héél mooi verhaal!

 

weer een beetje slimmer geworden!

In de eerste plaats ging het over het verhaal van Jan Van den Steene, maar nu dat we toch in het Sint-Jozefseminarie zijn beland, wil ik toch nog wat kwijt over de architect van deze mastodont...

Het was de Mechelaar Simon Van Craen die de plannen tekende.  Hij werd geboren in 1900 in onze Dijlestad.  Na zijn studies aan Sint-Lucas in Brussel, ging hij aan de slag in Mechelen.

Op zijn palmares: restauratie van de oorlogschade van 14-18 van de Sint-Rombouts; de art-décokerk Sint-Gommarus op de Kerkhoflei (er is verwantschap met de Borgersteinkapel...); feestzaal Sint-Romboutscollege, neogotische grafkapel Mercier; de industrieële complexen van Hertsens en Lamot (recentere bouwfases); restauraties van oorlog 40-45 van Sint-Rombouts, Klein-Seminarie, Hanswijkkerk, pastorie Walem...; verbouwingen neogotische Sint-Jozef-Colomaschool in Vredestraat,; talrijke villa's in onze stad en Walem..

Buiten Mechelen: Lidwinakapel Bonheiden, rusthuis Vinck-Heymans Antwerpen, Sint-Lodewijkkerk Mortsel, uitbreiding Gummaruscollege Lier, H.-Familiekerk St.-Lambrechts-Woluwe, Usines de Renaux Duffel, villa's in Hingene, Tisselt...

Hij was leraar Bouwkunde aan de TSM, en 'architect van het Bisdom'.  Tevns was hij lid van het Diocesaan Comité voor Monumenten.  Hij richtte de Mechelse afdeling der Bouwmeesters van Antwerpen op, waarvan hij voorzitter, en nadien tot zijn dood erevoorzitter van was...  Ook was hij lid van de Raad van de Orde van Architecten van de provincie Antwerpen.

In 1967 komt hij om bij een auto-ongeval.

...een belangrijk Mechels architect was deze Simon Van Craen dus!

 

En de president van dat Groot-Seminarie was niemand minder dan de latere pastoor van O.L.Vrouw over de Dijle, deken van Mechelen-Zuid, Titulair Kannunik L. De Backer!

Dit was tevens de man die de inwendige restauratie van de kerk leidde, en dit met de

huidige toestand als resultaat. Destijds gecontesteerd.... maar nu geroemd!

Zo gaat dat in het leven.

Met ik hierboven niet lezen laatste president van het Sint_Jozefseminarie?

Omdat het verhaal van Schone Jan zo mooi is, voeg ik hierbij een link naar een prent van de Beeldbank waar op zowel het verdwenen kasteel als de nu nog bestaande Borchtgrachthoeve te zien zijn.

http://www.beeldbankmechelen.be/index.php?option=com_memorix&topid=8&collection_id=1&data_id=2122&photo_id=8625

Naar oude gewoonte werd de St Romboutstoren mee op de tekening geschilderd alhoewel hij vanuit dat gezichtspunt op een andere plaats stond. En dat Schone Jan rijk was kan je merken aan het feit dat hij een duivenkot had.

Bedankt voor deze bijdrage Luc!   Zo heb ik ook nog een ouwe prent gevonden in het boekje 'Oud Mechelen', een uitgave van de Mechelse drukker Willy Godenne uit 1926, met pentekeningen van zijn vader Leopold, naar David De Noter en anderen...  't Is een oud boek dat ik koester.

Je kan er ook het oude Borgerstein in terugvingen - situatie rond 1790.  Met de beschrijving:

'Kasteel van Borgerstijn, in 1790. Oudtijds, in de VIIe en VIIIe eeuw, woonden in den omtrek van Mechelen vele Franken, die elk op hun hoef, een vrij bestaan leefden. Langzamerhand, bij de uitbreiding van den landbouw, werden de boeren heeren, en werd de hoef kasteel. Zoo kende men de hoeven en latere kasteelen van Bautersem, van Befferen, van Petershem, van Suiveghem en meer andere.'

(foto: Jan Smets)

..en inderdaad: met links Sint-Romboutstoren.  Hier, in dit kasteel zat onze 'Schone Jan' te smachten en te trachten naar zijn geliefde Dijlestad...

Op mijn 'Mechelse boekenplank' staat ook nog het boek van Marcel Kocken: 'Mechelen volgens Van den Eynde' (uitgeverij J.Stevens - Mechelen), met een tekening van het kasteel Borgerstein, vanuit een andere hoek op papier gezet...

En Marcel schrijft de geschiedenis van 'onze Jan' zo op: (hij dateert de beruchte vechtpartij wél in 1400...)

' Het Hof van Borgerstein', eertijds op Sint-Katelijne-Waver, gehucht 'Kreitenborg', zou gebouwd geweest zijn op last van ridder Jan Scoonjans, genaamd van den Steene, deken der wollewevers en schepen van Mechelen, na zijn verbanning uit de stad wegens moord op stadsontvanger Aerd Bau (1 maart 1400).  Het 'Hof' onderging meerdere verbouwingen tot men in 1825 begon met de afbraak ervan.  Thans bestaat nog alleen de hoeve van 'Borgerstein'. Het kasteel moet naast de hoeve, binnen de grachten, gestaan hebben. De nabijgelegen kapel kreeg dan ook de toepasselijke naam van 'Kapel van Borgerstein', hoewel ze ook 'Kapel van OLV-Bezoeking', 'Kapel van OLV-van Schoors' of 'Kapel van OLV-ter Koorts' genoemd werd.  Tot in het begin van de 20e eeuw bestond er de zondag na de feestdag van OLV-Boodschap een grote begankenis naar 't kapelleke van Borgerstein. De Mechelaars trokken er in dicht drommen naar toe en zo ontstond de bij zeer oude stadsgenoten, nog steeds bekende 'Kapellekenskermis'. Deze is inmiddels helaas, zoals zo vele andere plezante gebeurtenissen, opgedoekt.'

(foto: Jan Smets)

2008 : Het Jaar dat al die oude prenten terug boven komen...

:-)

@ Jans: Dat Schone Jan zat te smachten naar zijn Dijlestad zal ik maar met een korrel zout nemen. De man heeft net iemand vermoord, gaat lopen tot net over de Vrouwvliet en belandt zo in het gebied van het hertogdom Brabant. Daar gaat hij dan waarschijnlijk de mechelse gardevil staan uitlachen want die heeft daar geen gezag meer. En op die plaats, nog geen 100 meter over de grens ( vandaar ook de naam Pas-brug ) gaat meneer een kasteel bouwen! Ge moet maar lef hebben. :-)

Natuurlijk heb je hierin gelijk Luc, maar ik wou het verhaaltje natuurlijk wat 'aankleden'   ;-)

De grond van het verhaal is echter waar.  En zo is het eeuwen ook doorverteld...

Wel het blijft een mooi verhaal, en één van de weinige uit de vroegere geschiedenis van onze schone stede ...

alleen... de jaartallen...?

de moord zou plaatsgevonden hebben in 1400 (?) - en van het kasteel Borgersteyn zou al sprake zijn in 1364 (?).

Zou Scoonjans dan toch niet de bouwheer van het waterkasteel geweest zijn?  Misschien was hij enkel de nieuwe eigenaar...  Wie waren dan de vorige kasteeleigenaren?  of was het voor de tijd van onze Jan enkel een eenvoudige Frankische hoeve met die naam? (zoals er wel meer waren in de omtrek van Mechelen...).  Echt belangrijk is het wel niet - maar het toont wel aan dat sommige verhalen een eigen leven begonnen te leiden, en dat waarheid en verzinsel soms dicht bij mekaar lagen...  Geschiedschrijving is dus soms ook met een korreltje zout te nemen.

De antwoorden zullen wel in de nevelen der tijd verloren gegaan zijn zeker?  En zoals ik al stelde, en ook Peter beaamde: 'het blijft een mooi verhaal'...   ;-)

Even terug naar het recente verleden: heeft het bisdom die ganse lap grond in één keer kunnen kopen; of hebben ze daar met verscheidene eigenaars moeten onderhandelen?

En nu naar het heden:

Jan, hoe groot is het domein eigenlijk?

@Jokke: de drie gebouwen van het Seminarie in Mechelen (Hof van Hoogstraten, Hof van Coloma en Standonckcollege) waren door de aanhoudende stijging van roepingen (stel je voor...) overbevolkt, en niet meer aangepast aan de noden van de tijd.  Na heel wat zoekwerk viel de keuze voor de bouw van 'n nieuw seminarie op braakliggende terreinen aan het IJzerenveld in St.-Kat-Waver, aan Pasbrug, net over de Mechelse grens.  Enkele dagen voor zijn overlijden tekende kardinaal Mercier in 1926 een aanbeveling aan de minister van justitie om de vereiste bestemmingswijziging van de terreinen tot gronden van openbaar nut te verkrijgen, wat een gunstig gevolg kreeg...  De zandgronden waren weinig vruchtbaar, en in deze groentestreek dus relatief goedkoop. Toen Kardinaal Van Roey, bij de start van de bouwwerken in 1934 met secretaris kanunnik Francis Dessain poolshoogte kwam nemen, bleek hij niet onder de indruk - 'C'est du mauvais terrain' stelde de Mechelse kerkvorst. Waarop Dessain: 'Pour y planter des choux, vous avez raison, mais pour des séminaristes, c'est l'idéal!'.

Het complex bevindt zich op een domein van oorspronkelijk 8,5 hectare. (Borgerstein heeft als nieuwe eigenaar enkele aangrenzende bouwgronden aangekocht waarop men nu bezig is paviljoenen te bouwen...).  De totale oppervlakte bedraagt nu 10 hectare!

Aan de straatkant meet het domein 315 meter, en het strekt zich in de diepte tot 400 meter uit.

(gegevens gedeeltelijk gehaald uit de hierboven reeds aangehaalde brochure van Monumenten en Landschappen)

@ jans :

Zijn de Pre-Margaretha-tijden nog steeds in nevelen gehuld ?

Na Margaretha blijkt alles zowat beschreven, maar daarvoor lijken er nog een hoop gaten die moeten worden gevuld. Allez, zo komt het over.

Of zijn er meer gegevens en waar kunnen we die dan ontdekken ? Het platbranden van Mechelen door de Vikingen bijvoorbeeld, ons bijgebracht op deze Blog door Rudi, was een, voor mij, nieuw gegeven. En wat uit de Tijd van de Vadsige Koningen en zo (Vroege Middeleeuwen) ?

Om er kolen op te planten is het slechte grond, maar voor de Seminaristen is het ideaal ! :-)

@gim: Lees er Hans Rombout een keer op na. Histroische stedenatlas van Mechelen.

Schitterend die discussie tussen een boerke van Vorselaar (als het de letterlijke weergave is van zijn woorden, laat hij dit hier een te meer blijken) en een fijnzinnig stadsmens!

Vroeger kreeg je in de Lagere School een chronologische tijdslijn van "De Geschiedenis van Belgie". Van Steentijdperk over Ijzer-en Bronstijdperk, oude Belgen, Romeinen, Franken, Vadsige Koningen, enz... tot op vandaag. Later, in het Hoger Onderwijs, werd dat uitgebreid dankzij Alois Jans. (Gelukkig ben ik ontsnapt aan het VSO, maar dit terzake).

En nu ik stillekensaan meer te weten kom over de Mechelse Geschiedenis vind ik al die "Golven van de Belgische Geschiedenis" op 1 of ander manier ook terug. We zijn geen eilandje op zich en van die "Grote" of "Belgische" Geschiedenis, blijkt er ook een "Mechelse" versie. Eigen aan deze stad, maar al die stormen hebben we hier duidelijk ook allemaal ondergaan (Spaanse en Engelse Furie, maar ook de nodige Beeldenstormen).

Daarom vind ik het leuk om meer te weten te komen over oa die Mechelse Pre-Margaretha-tijden.

Dus, misschien moet ik, naast de Historische Stedenatlas, ook eens Rudi bellen...

:-)

@jans; één groooote vraag. Vermits de moord zich afspeelde op de Ijzerenleen rond 1400, toen er nog lang geen ijzeren leuning was ... hoe heette die straat dan? Ik heb daar nog niet bij stilgestaan maar nu wel.

@ Luc : Was daar, in dienen tijd, niet de Vischmarkt ?

@Gym: klopt, maar vermits de straatnaam ' Ijzerenleen ' blijkbaar maar eerst vanaf 1632 genoteerd staat ( net gevonden ) vraag ik mij af hoe ze vroeger heette. Aan ' Vischmarkt ' twijfel ik, ik denk eerder aan 'Steenweg' zoals nu nog het verlengde van de Ijzerenleen heet. Ik zoek verder.

Inderdaad Luc: die leuningen kwamen er pas in de eerste helft van de zestiende eeuw, om de toenmalige vliet af te scheiden.  Voordien zou deze straat 'Oude Vischmerkt' geheten hebben.   De straat was, zoals ik reeds schreef, in twee gedeeld door een gracht of vliet.  Het ene stuk van de straat was eigenlijk de verlengenis van de Steenweg, en het andere stuk noemde doodgewoon 'Fletum' of Vlyet' - nadien dus 'Vischmerckt', omdat men er vis verkocht die door boten aldaar werd aangebracht.

In 1279 legde men over de vliet een houten vloer, die men de 'Vischbrug' noemde.  Men deed dit omdat de viskramen de doorgang belemmerden .  Daarom werd tot deze oplossing gekomen na een akkoord met Walther Berthout III.

Deze 'Vischbrug' lag voor de rij huizen tussen Schaal-en Borzestraat.  De houten vloer werd in 1380 door een welfsel vervangen, en zo bleef men er vismarkt houden tot in 1530...

Dit was dus de toestand van de 'IJzerenleen' toen 'onze schone Jan' er zijn robbertje uitvocht met Arnold Bau....  - op de 'Vischmerckt' dus...

(info uit 'Namen der straten van Mechelen - W.Van Caster)

"In het Jaer des Heren 1400 klopt ende slaeght den hooggeboren edelen heere Johan van den Steene, schepenen ende raadslid van den Heerlyckheit Mechele, de welgeborene Arnold Bau tot appel ende moes op den Steenweg, gelegen by de Vischmarkt. Het krysen ende schreewen dezen ongelukkigen alarmeert den Baljuw van onze heerlycke stede die terstonds ende zonder dralen, den schoft op de hielen zit waardoor de hooggeboren edelen heere Johan van den Steene, via de Gildenstraat en de Overste straat via den Opperste Poort verdwynt in den donkere ende vochtige nacht..."

Zo uit het vuystje...

:-D

Da's nen omweg om daarna op de Pasbrug uit te komen!

@ Luc : Hahaha !
Vervolg uit "Den Mechelse Courant" uit het Jaar des Heren 1400 :

"In den boschen rond de muren van onze heerlycke stede houdt den onverlaet zich verborghen voor den Baljuw ende de Gardevil zyne honden. Daer bedenkt hij zyn spitsig plan om zyn geliefde Stadt te verlaeten. Stroempelend ende stroenkelend baedt den onverlaet zich een baene door bosch ende heide om in den Heerlyckheit Brabandt te belanden. Daer aangekome, draayt den onverlaet zich weg van den Baljuw ende Gardevil en toont dezen syn bloot gat..."

:-D

W.M.B.W. ( wat moest bewezen worden ) Merci Gym voor uw persoonlijcken inzet!!;-)

@ Luc :

Gewoon uit het vuystje, maar ge ziet de geschiedenis, op deze manier, voor uw ogen afspelen, niet ?

:-D

@jans: je hebt gelijk en Gym ook. Tot 1544 was het de Vismarkt en dan werd het Steenweg tot 1630 en dan pas Ijzerenleen.

thx voor de link naar mijn foto's. Ik heb zojuist  een setje van Borgerstein/Sint-Jozefseminarie aan de Flicksit toegevoegd  dat zat er al een tijdje aan te komen.

Borgerstein doet trouwens mee met 1000 jaar Waver, Open Monumentendag en Katelijne Klassiek, (hier gaat een volledig nieuwe compositie in wereldpremière)  allemaal in september. Een goeie gelegenheid om daar 's binnen te springen !

 

PS de straatnaam  IJzerenveld gaat waarschijnlijk terug op miseren veld, duidend op de slechte, miserabele zanderige grond, alleen goed om asperges op te kweken (wat men ook deed), en zeker geen veeleisende bloemkolen.  Ik ken persoonlijk iemand die er als priester is opgeleid maar het heeft ook niet goed "gepakt".

 

o ja de link : http://flickr.com/photos/sint-katelijne-waver/sets/72157605572167556/

Bedankt voor deze aanvulling Eddy, én de link naar de foto's!  (PS: de achtergrond van de naam 'IJzerenveld' wist ik niet... Klinkt erg aannemelijk...)

Tussen haakjes: zondag is het zoals jullie wel weten, Open Monumentendag.  Als je even de Mechelse grens wil oversteken, kan je de kapel van het Sint-Jozefseminarie bezoeken, én ook de Bisschopzaal...  Echt wel de moeite om deze interieurs te bekijken in het huidige Borgerstein (voorziening voor mensen met een mentale handicap) aan het IJzerenveld. De geschiedenis van Borgerstein en het seminarie, heeft zoals hierboven al genoeg bewezen is, véél linken met onze stad... 

Ik ken de beide opengestelde interieurs daar ik al jaaaaaren werk in Borgerstein.  En ik kan getuigen: ze zijn bijzonder.