Wachttorens aan de stadsrand ...

met categorie:  
Ik was vanmorgen even aan het lezen in 'Mechelen, de oude hoofdstad van de Nederlanden' van 'van Hammee', en toen merkte ik de volgende passage op p 56.

"De Sint Janstoren vertoont veel gelijkenis met die van de O.L.Vrouwkerk en er wordt beweerd dat beide deze torens, ongetwijfeld ouder dan de hun later aangebouwde kerken, als wachttorens zouden hebben gediend, elk voor een der beide stadskernen."

Allicht zullen we het nooit helemaal weten, maar er is wel wat voor te zeggen ... De toren van de Sint-Janskerk zie ik meteen fungeren als wachttoren. Hoekig, wat stuurs staat hij aan de kerk. Voor O.L.Vrouwekerk, ligt het wat moeilijker ..., maar die staat dan weer super strategisch aan de Dijle, en op bijna het hoogste punt van de stad.

Stadsrand met wachttorens
Beide kerken liggen net buiten de vermoedelijk oudste stadskern(en) ... De ene strategisch langs de invalsweg Koeistraat (Merodestraat), de andere strategisch langs de invalsweg OLVstraat.
Wie weet er meer ?

Sint-Janskerk
Sint Jan
(foto Jan Smets)
Sint-Janskerk
Volgens 'Torens a/d Dijle' bevond zich hier reeds een kapel in de XIIIe. Maar een datering van de toren is hier niet te vinden. Ik dus naar den Bijbel 'Malines, Jadis et Aujourd'hui', en daar worden we niet veel wijzer van. De toren ziet er echt wel ouder uit, dan de XIV.




OLV kerk
olvkerk
(foto Jan Smets)
OLV kerk
Volgens 'Torens a/d Dijle', werd de parochie het eerst vermeld in 1236 en werd deze vanaf 1255 zelfstandig. De oorsprong van het huidige gotische gebouw gaat terug tot de XIVe. De benedenverdieping van de toren in natuuursteen dateert nog uit de vroegste bouwfase evenals de twee puntige steunberen. De eerste en tweede verdieping van de toren werden in de XVe ogetrokken in baksteen en met natuursteen bekleed.

Wie weet er meer over dateringen van beide torens ?
Merkwaardig, opmerkelijk. En goede vondst (allez ja), Peter ! Het is inderdaad wel aannemelijk.... en zo leren we telkens weer meer bij over "onze" mooie Dijlestad...

Goh, had er nooit bij stilgestaan of op gelet, maar er IS idd. wel duidelijke gelijkenis tussen beide torens he...

Goed om dit onder de aandacht te brengen!
Misschien weet "onze Rudi" of een der andere Mechelen-kenners die deze blog rijk is er meer over?
Ik heb hier een boekje liggen uit 1971 over de OLV-over-de-Dijlekerk, uitgegeven door de Kerkraad, waarin staat;
'(...)de eerste vermelding van OLV-over-de-Dijle dateert uit 1236.
In 1256 maakte Nicolas de Fontaines, bisschop van Kamerijk, de parochie zelfstandiger ten overstaan van het Kapittel van Sint-Rombouts.
Van het oorspronklijke kerkgebouw bleef niets bewaard, tenzij wellicht delen uit de benedenverdieping van de toren, waarop de aanwezigheid van een wachter wordt vermeld. (...)
Ik weet niet waar de schrijver deze info heeft gehaald - maar alleszins klopt zo wel de hypothese van wachttoren.
Goh! Dit is weer ne rotte, waarmee ik bedoel dat we moeten gokken want zoals gewoonlijk voor die periode is er weer niks op papier. Dat maakt het per definitie weer interessant voor mij. Laat me nog eens met de dobbelstenen gooien: Eerst en vooral, als ik baas van Mechelen was, mijn uitkijktorens aan de buitenkant van de stad zetten, d.w.z. om naar buiten te kijken. Wachttorens binnen de stad moeten dus een andere functie gehad hebben ( bijv. als brandwacht ).
- St Janskerk; blijkbaar stond op die plaats in 1255 reeds een kapel waar men St. Jan de Doper vereerde. Toevallig is die gast toen de beschermheilige van het vee, voelt ge mij komen met de Koeistraat enzovoort? In de helft van de 15e eeuw wordt die kapel vergroot tot een kerk, maar over den toren praat niemand. Zou het kunnen dat die 'wachttoren' dienst deed om 'het noorden' te overschouwen? De koebeesten en Pennepoel enzo ( voor zover er op dat ogenblik nog geen noordelijke stadswal zou geweest zijn?
- OLV kerk, deze gok weegt zwaar. Aannemende dat de eerste stadswal op de hoge Dijleoever louter een aarden wal was met een gracht ernaast en met poorten die niks voorstelden, dan zou een wachttoren goed uitkomen. Men spreekt van het bestaan van een kapel vóór 1255, datum dat we weten dat deze parochie haar zelfstandigheid kreeg. Nu ligt die toren net buiten de aangenomen grenslijn van de eerste stadsomwalling. Wanneer de Berthouts overgegaan zijn tot het bouwen van de tweede stadsomwalling, dan wordt 'toevallig' ook het OLV gasthuis gebouwd rond 1265 ( dacht ik ) naast de Dijle en onder het waakzame oog van deze wachttoren. Plak naast die toren nog een volwaardige kerk en ik heb direct een uitleg waarom men de eerste kerk in Mechelen buiten de eerste stadsomwalling heeft gelegd en niet erbinnen.
Is dit een wild idee, een maf idee of gewoon zattepraat? Nu aan jullie.
Luc, jij weet jouw theorie steeds mooi te verpakken... ;-)
Klinkt goed - maar of het de waarheid is.
Ik geef het het voordeel van de twijfel. Hier wil ik nog eens over nadenken...
@jans,
Onbewust ( maar hoe langer hoe meer wél bewust ) neem ik revanche op de manier dat men mij in het college de vaderlandse geschiedenis heeft laten van buiten leren: slag van A bij B in het jaar C, Verdrag van X in het jaar Y ...., ik was ieder jaar gebuisd want die geschiedenis interesseerde me geen bal. Bijna 50 jaar later tracht ik geschiedenis te vertellen aan mijn medemens als een hedendaags verhaal, met veel 'misschiens' en ' veronderstel nu eens dat...'. Wat mij persoonlijk boeit is de gelijktijdigheid ( ik weet niet of dat woord bestaat ) van gebeurtenissen in een stad. De samenhang, gevolg en oorzaak van evenementen, in onze kleine Mechelse geschiedenis. Als ik per week bij één Mechelaar interesse kan opwekken( met waarheid, gok of leugen) voor onze geschiedenis dan is mijn week goed. Geschiedenis is spannender dan alleen de opsomming van data; weet ik veel of ik de waarheid spreek,... maar het zou kunnen! Het vak geschiedenis wordt blijkbaar in ons onderwijssysteem als ' onnuttig' beschouwd en dan zal ik dus een beetje Don Quichote tegen spelen.
I love this approach !!
En hierin geef ik je VOLKOMEN gelijk!
Geschiedenis wordt té vaak stiefmoederlijk bekeken in ons onderwijs - Saai en droog gepresenteerd -
Jouw benadering van de geschiedenis is naar mijn gevoel de enige juiste.
Boeiend.
Je hoeft mij niet te overtuigen.
Kom maar vaak bloggen - Ik hang alvast 'aan je lippen'...
;-)
Voortdoen, Luc !

Sommige ideeen of suggesties van jouw hand maken bepaalde feiten bijna filmisch...

En waar of niet, het is leuk om lezen en het legt misschien nieuwe verbanden tussen misschien totaal uiteenlopende zaken.

So, keep up the good work !
@Jan: Dat van die wachter op de OLVtoren is ook wel interessant ! Toch alweer een aanwijzing ...
@Luc: Je zou een goeie gids zijn :-)

Wie weet er meer ?
@Peter: Mijn diploma van gids heb ik in de Fillipijnen gekocht voor ' een prijske' en heb ik je trouwens deze namiddag niet betrapt op de terugweg van de OLV kerk om te zien of die toren wel degelijk op de stadsrand stond? :-)
:-) Inderdaad !
(Ik was het ook aan het uitleggen, wat uitleg geven aan een studente geschiedenis, die haar master scriptie gaat schrijven over Mechelen)

Maar zouden we met twee torenwachter toe komen om onze XII eeuws stad in t oog te houden ?
Ik doe maar verder met mijn pronostieken: naar het noorden kijkend moet ik als wachter geen vijanden vrezen: Graafschap Vlaanderen moet van ons niks hebben en dat is wederzijds en Antwerpen was toen een habbekrats ( héhé ). Als er gevaar moest komen dan kwam dat van het zuiden: ofwel hadden we zever met de hertog van Brabant ( en uit die zijn land kwamen de rijke graangewassen vandaan ) ofwel kwam het gevaar van verder: de prins-bisschop van Luik. Daar konden we natuurlijk onze inventieve stadsmeesters, de Berthouts, tegenover plakken.
Nu in 2007 is dit makkelijk gezegd maar dat wisten ze toen natuurlijk niet, dus toen zal dat waarschijnlijk wel een risicoberoep geweest zijn, zonder overtime-vergoeding.
Misschien kregen ze "bibbergeld"...??
Inderdaad Luc, in de jaren 70 vond één of andere minister dat de geschiedenislessen op een lager pitje mochten geschroefd worden. Het resultaat kunnen we nu ervaren als zelfs sommige van onze politiekers al niet meer weten waarom 21 juli onze nationale feestdag is... Dat pleit voor de rest...
… uitkijktorens aan de buitenkant van de stad.
… Wachttorens … een andere functie.
… Koeistraat … wachttoren …overschouwen (van) koebeesten.
… wachttoren … kerk … buiten de eerste stadsomwalling.
zattepraat?
dixit Luc

Eventjes voortbomen over de verschillende functies van ‘torens’
De kerktoren (ter meerder glorie Gods)
De belforttoren (bewaren van de keuren)
De pagaddertoren (uitkijk voor reders)
Verdedigingstoren (Wal toren)
Aanvalstoren (belegeringen, aanvallen)

Behalve deze laatste waren ALLE torens in de eerste plaats uitkijkposten; daarnaast mediabronnen, oriëntatiepunten, verdedigingsbouwwerken, ‘uurwerken’ enz …
Omwille van de hoogte van een toren moet die niet noodzakelijk aan de rand van een stad staan; die enkele honderden meters vanaf de (middeleeuwse) stadsrand tot het centrum zullen waarschijnlijk niet levensbelangrijk geweest zijn, vermoed ik. Integendeel, mij lijkt het eerder dat rond de KERKtorens de steden groeiden en dat daarom zo’n toren eerder in het centrum staat. Wegens de opkomende rijkdom van de burgers werden, als wereldlijk tegengewicht de belforten opgericht; ook dus in het centrum! En de verdedigingstorens die stonden (uiteraard) midden de muur of muren, aan de poorten of op strategische plaatsen. Wij vergeten vandaag héél erg de middeleeuwse symboliek; we houden géén rekening met de ‘invloed’ die zo’n geweldig gebouw, (zoals ook bvb. de gotische kathedralen) moet hebben gehad op het gemoed van de middeleeuwers…
Ik ben maar half-en-half onder de indruk van uw argumenten Luc, maar ik besef ten volle dat mijn uitleg ook slechts de waarde heeft van wat U (men) er aan geeft!
Zattemanspraat? Spijtig genoeg niet, want is er iets plezanter dan ‘zeveren’ en ‘slaan naar …’, bij het genot van een goeie pint, over onze stellingen waarvan dikwijls het bewijs verdwenen is in de mistige sluiers van de historie …
@eddy:
<quote>
En de verdedigingstorens die stonden (uiteraard) midden de muur of muren, aan de poorten of op strategische plaatsen.
</quote>

Dat is nu net wat hier aan de hand is. Twee torens op strategische plaatsen op/langs de oude stadswal.

We spreken hier over vroege middeleeuwen, dus nog geen grote kerken, geen kathedralen ...

Maar er moeten toch meer dateringen bestaan van deze torens ? Of tenminste van de torens die vroeger stonden op de plaats van de huidige Sint-Jan en OLV toren.
Overschot van gelijk Eddy. Toen ik gisterennamiddag stond te wachten aan de voet van onze St Romboutstoren en je draait in gedachten de klok 500 jaren terug met alle houten/stenen huisjes in de buurt, dan zal die toren zeker en vast ontzag hebben ingeboezemd. Of ge nu een wachttoren zou bouwen om ontzag af te dwingen van uw koebeesten dat is slechts een spielerei van mezelf. Toen in 1342 ( ? ) onze stad bijna helemaal in de fik stond, dan zullen ze wel het belang van wachttorens ingezien hebben. Anderzijds blijf ik zoeken naar een meer logische verklaring voor de aanwezigheid van de torens in deze topic. De parochiekerken hebben hun titel gekregen in 1255; het interesseert me welk grondgebied ze toen bestreken. Ik heb dat ergens gezien, maar waar?
Dat onze St Romboutstoren evenzeer dienst deed als burgerlijke wachttoren is algemeen bekend, vandaar ook de aparte ingang om de toren te bestijgen; langs die trap kom je nooit in het kerkgebouw zelf.
Sorry luc, maar ik snap niet echt hetgeen jullie dan precies willen uitzoeken hoor. Verdwenen 'stukken' kan je immers niets anders mee doen dan er wat naar slaan. Als je bvb. de skyline ziet van het middeleeuwse Mechelen (of neem maar van ALLE middeleeuwse steden) dan bemerk je tientallen (stenen) torens en torentjes. Daarvan is het overgrote deel verdwenen. Deze zijn in véél gevallen niet afgebroken, maar gewoon ingestort. Dit komt door de onkunde van véél middeleeuwse bouwheren. Het is niet voor niets dat de gebouwen van onze Keldermansen, die WEL kundige architecten waren, nog overal rechtstaan. Dit in acht genomen is het nog véél meer duister waar / wat /hoe (houten) eerdere torens zich ‘bevonden’. Maar dit neemt absoluut niet weg dat ik ook van Uw ‘hersenspinsels’ geniet en zeker de laatste wil wezen die perse Uw (eventuele) ongelijk wil ‘bewijzen’ Integendeel, aanzetten tot andere denksporen blijft boeiend!
De stelling van van Hammee is:

"Voor de bouw van de OLV-kerk en voor de bouw van de Sint-Janskerk, waren er op die plaatsen wachttorens geplaatst in de vroeg Middeleeuwse stad (ca 1200). De kerken zijn daar tegenaangebouwd."

Alle argumenten voor/tegen zijn welkom !
Ik ken 'Mechelen, de oude hoofdstad van de Nederlanden’ (Hammee) niet, dus de passage op p 56 ook niet. Maar ik lees: … en er wordt beweerd …
Dus is deze topic een ‘zoeken naar’, gebaseerd op een ‘bewering’en dit in een toch al zo moeilijke materie als geschiedenis … Een beetje’te’ voor mij zenne!(Ik blijf wel volgen, ben eens benieuwd tot waar luc ons zal leiden!)
;-)
Klopt, is een beetje een stoute veronderstelling ... gebaseerd op een gelijkenis van torens die waarschijnlijk dateren van een pak na 1200 ...
:-)
Kunnen we onze torens vergelijken met soortgelijke torens in andere steden waar wel info over bestaat? Want buiten het portaal en de bovenste verdieping heeft de toren van de St-Jan idd weinig "kerkelijks".
Wat mag dat dan, volgens U, wel wezen wat een toren (qua bouw en behalve een kruisje erbovenop) 'kerkelijks' maakt?
Misschien kunnen we zeggen dat de torens niet echt Gotisch ogen, zoals de kerkgebouwen.
Allez mannekens, ik heb dit gelezen en concludeer net als de meesten dat we het niet exact weten.
Maar ik heb toch grote twijfels over de nogal gratuite opmerking van Hammeé.
De OLVr troren kan ik me echter best voorstellen als liggende AAN de oudste stadwal. Die liep over de Milsenstraat, het OLVr Kerkhof en het pleintje. Veel fanatasie is er niet nodig om die toren daar als een baken/wachttoren voor te stellen. Ik heb ook nog ergens in het achterhoofd dat de OLVr kerk zou gebouwd zijn op de plaats waar vroeger een Venus tempel zou gestaan hebben. Vele van die tempels werden inderdaad aangepast aan een andere Dame, met name O.L.Vrouw! Maar of dat ook het geval is in Mechelen??? Maar was OLVr niet de oudste parochie van Mechelen? Ouder dan die van St Rombouts? Die laatste kerk werd begonnen rond 1217. Wat stond er dan voorheen, zowel aan De Dijle als aan de Grote Markt? Terloops: men gaat er van uit dat er voor de huidige St.Rombouts een oudere romaanse kerk stond.

Over de toren van Sint Jan mis ik echter een belangrijk verhaal: die toren kreeg in 1482 de spits van de Oude Sint Romboutstoren. Dat staat wel vast en kan met archiefstukken gestaafd worden. Er was dus een oudere Sint Romboutstoren. In de toren kan je in de eerste kamer daarvan een idee zien, een veel kleiner en simpeler exemplaar. Maar ook deze tekening van Schoeffer is maar een "interpretatie". Hoe hij er echt uitzag weet niemand en waar hij exact stond ook al niet. Denk eens na. De eerste steen van de nieuwe St.Rombouts werd in 1452 gelegd. En pas in 1482 werd de spits van de oude afgebroken. Hoe kan dat? Of werd de oude inderdaad deels geïncorporeerd in de nieuwe zoals sommige (logischerwijze) denken ( zoals SupermarkT). MYSTERIE.
Tenslotte was torens bouwen inderdaad een populair gegeven in die tijd. Maar die vele huistorens aan grotere "hotels" zijn meestal onder te brengen als "huistoren". Een manier om te tonen dat je welstellend was. Denk aan Busleyden, Refuge van Tongerlo en Sint Truiden. Stukje op het Hof van Kamerijk ( schouwburg). Vanop de St.Romboutstoren kan je zien dat vele huizen in de rijke Koeistraat (Merodestraat)nog een aanzet van een toren hebben (Hof van Beieren bijvoorbeeld).
En ook de Antwerpse "pagdders" zijn gewoon huistorens. Het verhaaltje van de knaapjes die gingen kijken is ook volgens vele Antwerpse stadsgidsen mogelijk geromantiseerd.
Bij hypotheses als deze, denk ik altijd terug aan mijn oude prof die ons 'Historische Kritiek' doceerde.

Hij schermde telkens weer het het principe van het 'argumentum ex silentio': als er eeuwenlang met geen woord over iets wordt gerept zonder dat er een reden zou zijn om dit te verzwijgen, dan is het wellicht ook nooit zo geweest.

Waar baseert die Van Hammée zich op? Zijn er échte archivalia die aantonen dat de kerktorens eigenlijk oude wachttorens zijn of is dat alleen een vermoeden op basis van het robuuste uiterlijk van beide torens?

Ik vermoed dat Rudi gelijk heeft als hij spreekt over de 'gratuite' opmerking
van Van Hammée, m.a.w. niet te bewijzen!
Rudi, om de zaken nog wat ingewikkelder te maken: Op de Rombouts hangt er boven, zoals je weet, een herinneringsplaat voor de herstellingen van de flank in de jaren 80. Deze plaat hangt er gewoon om de namen van de ‘plus’ burgers van toen en van deze stad, voor de eeuwigheid in ‘stand’ te houden. Of hoe de betrachting van sommigen hun naam te verankeren in de geschiedenis, er toe leidt dat ‘juistheden’ van onze tijd moeilijker te begrijpen of te ontcijferen zullen zijn in de verre toekomst …
De Sint-Janstoren is buiten portaal en bovenverdieping niet gotisch en zelfs amper romaans te noemen. Ze is zo gesloten als een verdedigingstoren en de raampjes die er dan nog inzitten, zijn klein en vierkant als bij een burcht.
Ondergetekende noemt (maar alleen voor zichzelf) ALLE gebouwen in Mechelen : 'eclectisch' Mensen plakken graag etiketjes en vergeten dat de meeste (lees: alle) gebouwen na herstellingen, renovaties, wederopbouwen en allerlei andere ingrepen bijlange na niet meer de oorspronkelijke vorm en stijl bewaard heeft. Natuurlijk zijn deze gebouwen niet ‘met opzet’ en zoals voorzien in ‘eclectische stijl’ gebouwd, daarom is mijn eerste zin niet juist, maar geef nu toe ‘originelen’ vindt je ook praktisch nooit terug!
En wat nu en in ons recent verleden telt, zal vroeger ook wel geweest zijn zeker?
Klopt Eddy, en als je je redenering nu nog 's wat verder door trekt en je woorden "vorm en stijl" vervangt door "functie"... dan zijn we d'r.
Voor mijn persoonlijke satisfaktie heb ik nu een aantal uren in mijn boekskens over Mechelen ( twee ) aan het zoeken geweest, met het te verwachten resultaat: nada. Zoals Rudi zegt: we weten het niet. Voor mij stopt het daar echter niet. Misschien zijn er links of rechts aanwijzingen over het waarom van die torens ( of andere die op dezelfde plek stonden ). Ik blijf zoeken; of dit onderwerp wereldschokkend nieuws is? Zeker en vast niet maar dat vind ik van voetbal ook niet. In welke stijl iets gebouwd wordt vind ik ook geen top-item. Op een bepaald ogenblik bouwt een bouwmeester of architect 'iets nieuws'. Als dat in de smaak valt van de bezittende klasse dan volgen er nog zulke gebouwen, anders niet. De naamgeving komt maar eerst 50 of 100 jaar later. Let maar op, nu de bollen van het Atomium terug blinken na 50 jaar, spreken we nu van een ' expo-stijl'. De huizen die toen gebouwd werden droegen die naam niet, nu wel.
Dus, zoals mijn hond tegen mij zei:'Zoek!Zoek!':-)
Zo horen we het graag. Maar één ding begrijp ik niet. Je zegt "In welke stijl iets gebouwd wordt vind ik ook geen top-item" maar dat kan wel een aanwijzing zijn voor de periode waarin het gebouwd is. Dus als het zelfs niet romaans is, dan is het mogelijk ouder dan de meeste kerken in onze streek en had het een andere functie .
Inderdaad een ' aanwijzing', net zoals de herkomst van de gebruikte steen, eventuele merktekens en waarschijnlijk nog wel andere dingen. Alleen op stijlkenmerken, zeker voor die vroege middeleeuwen, durf ik niet voortgaan. Als die bouwers van toen het al klaarspeelden om een raamopening te maken en vloerbalken konden vinden die geschikt waren, dan denk ik dat iedereen tevree was met een proto-zakelijke stijl. De breedte van een kamer of een toren werd bepaald door de afmetingen van de beschikbare boomstammen. Eens de stadsmuren bescherming boden aan de inwoners dan kwam er ruimte voor stijlfantaziekes. In de 10e en volgende eeuwen zal er niet veel tijd kunnen aan besteed zijn.
Aan alle grote kerken en zelfs burgerlijke gebouwen heeft men in de loop der eeuwen nogal wat 'vermeerderingen, 'verbeteringen' enzo. Als men mij dan zegt dat dit of dat een gotische kerk is dan betekent dat nog niet zoveel als tijdsaanduiding.
En zoals je zelf aangeeft zal bij onze twee torens de initiële functie de vorm hebben bepaald. Wat die functie was ....... ? Over naar familie.
@rudi: Die aanzet van een huistoren bij het Hof Van Beieren was me niet bekend.
Ondertussen heb ik de bevestiging gekregen van onze stadsarcheologen ( = dé mensen die voor mij het laatste woord hebben wanneer documenten ontbreken ). Tot op heden is er voor beide torens nog geen archeologisch onderzoek bekend. Dus Peter en alle geïnteresseerden, nog enkele/ meerdere jaren geduld en misschien zullen we dan wat meer weten.