Stonden de eerste aardappelen uit onze streken in Pitzemburg ??

met categorie:  
patat
Zoals we geleerd hebben in de boekjes geschiedenis, is de aardappel vanuit Zuid-Amerika naar Europa gebracht door Spaanse ontdekkingsreizigers. Waarschijnlijk nam Diego de Amalya de eerste plant in 1536 mee uit Peru of Chili. Het waren de monniken die ervoor zorgden dat de aardappel vanuit Spanje zijn weg vond naar de andere Europese landen. Zij pootten de plant in hun kloostertuinen.

Maar wat heeft dit nu met Mechelen te maken ?
We hadden het vroeger als eens over Charles de l'Ecluse, beter bekend als Carolus Clusius, geboren in 1526 te Atrecht (nu Arras). Hij lag volgens een eerdere post aan de oorsprong van de tulpenmanie in de Nederlanden.

Clusius studeerde rechten en klassieken talen te Leuven, medicijnen te Montpellier en volgde colleges over zeer uiteenlopende onderwerpen in een groot aantal Europese steden. In 1554 keerde hij terug naar de Nederlanden. Hij leerde er onder meer de beroemde stadsgeneesheer van Mechelen, Rembertus Dodoens (Dodonaeus), de arts en plantkundige Matthias de l'Obel (Lobelius) en de Antwerpse boekdrukker Christoffel Plantijn kennen.

Clusius ontving twee knollen en enkele zaden van de aardappelplant op 26 januari 1588 van Philippe de Sivry, heer van Walhain en gouverneur van Mons in Henegouwen. Clusius maakte de eerste wetenschappelijke beschrijving van de aardappel in zijn Rariorum Plantarum Historia in 1601 onder de naam Arachidna in de inventaris van 1594 wordt ze Papas Americanorum genoemd.

Carolus Clusius plantte in 1588 in Mechelen voor het eerst aardappelen in de tuin van Pitzemburg. In 1601 verhaalt hij over de voortplanting van de aardappel door zaad. Het bleek dat uit zaad afkomstig van een paarsbloeiende plant ook witbloeiende planten opgroeiden. Hij kreeg ondermeer erkenning voor het introduceren van de aardappel in Duitsland, Oostenrijk, Frankrijk en in de Lage Landen.

Dus als je binnenkort door den Botanique stapt, denk dan dat hier eertijds de eerste West-Europese patatten gepoot werden.
Mechelen; aan de basis van de patatten-cultuur in onze gewesten!
Toch een prachtig verhaal hé!
Ooit heb ik geleerd in de Geschiedenislessen dat de mensen, die de eerste "patatten" hadden geplant, de plant hebben opge-eten. Dit zou zo bitter moeten gesmaakt hebben (is de plant van de aardappel geen giftige plant ?) dat ze uit pure miserie de plant uit de grond gerukt hebben... en toen de Patat ontdekten.

Hoeveel van deze geschiedenisles klopt ? Just to know...
De kans is zeer groot dat de eerste aardappelen inderdaad in Mechelen werden aangeplant. maar bewijzen is wat anders. Laten we maar fier wezen om onze Rembert Dodoens (zie de post van jans!)
Ik blij dat je de kans ook zeer groot acht Rudi.

Ik denk niet dat het bewezen is, maar het heeft wel een grote kans dat deze 'Indiaanse eetbare knollen' in Mechelen als eerste werden aangeplant ...

Ik moet toegeven dat mijn bron eerder dubieus is: (http://nl.wikipedia.org/wik...)

Maar misschien weet iemand anders raad ?
@ peter : Ik heb de rubriek bekeken op Wikipedia, maar geen foto van een zakje frietjes...
Schrijft hier iemand mee op de Wikipedia ?
http://www.aardappels.nl/

Uiteraard de Nederlandse versie van de pattaten geschiedenis.

Excuus nog steeds geen tijd.
Kan kloppen Jos, die site zegt:
<quote>
In Nederland was de aardappel aan het einde van de 16e eeuw en het begin van de 17e eeuw een sierplant die je kon vinden in botanische tuinen.
</quote>

En lees in die tijd maar 'Nederlanden' i.p.v 'Nederland'. Dus waar was de kennis toen van de Botanische tuinen ? Leuven, Leiden en natuurlijk Mechelen met Dodoens....

Enfin, we zoeken verder
Mechelen heeft blijkbaar iets met patatten. Zit het in de grond of zo? :-)
De schoolkrant van 't PIM heet ... pat@.
(http://www.patat.info)
Even thuis uit kliniek.
De aardappel is inderdaad een giftige plant, behoort tot de Nachtschadigen.
Al wat van die plant boven de grond groeit is giftig. Ook aardappelen die groen zien bevatten wat gif maar niet dodelijk, wat dikker schillen is het beste.
De indianen zouden door hun dieren hebben ontdekt dat de knollen eetbaar zijn. Dat vertelde meester Marck in de broederschool aan de Vredestraat anno 1939-1940.....
Slukes
In 1946-1947 oek jos.
Ik heb ooit gelezen dat er wegens voedselschaarste in de 16-17e eeuw aan het Franse hof patatten werden opgediend, bereid op verschillende wijzen (puree, gekookt, gegratineerd....)en dat de fine fleur het menu zeer wist te appreciëren. Toen hem nadien het recept van dat lekkers werd gevraagd en de kok zijn relaas had gedaan, werd hij bijna in de kerkers geworpen. Stel je voor... hij schotelde het hof de knollen van "bloemen" voor...
Inderdaad Jos, de patat behoort evenals de tomaat, de aubergine, de chili pepers en alle kleuren paprika tot de nachtschaden.
Van de patat zijn bessen, bloemen, bladeren, groene knollen, scheuten en het loof giftig. Misschien daarom dat de boeren het loof na de oogst verbranden??
En nog iets giftig: de bollen van tulpen en hyacinten, alhoewel ik durf te veronderstellen dat er weinigen zich geroepen zullen voelen om daar eens flink hun tanden in te zetten...
@Roger
Van vrienden in Nederland weet ik dat ze in de fameuze laatste hongerwinter,
1944-1945 WO II. Tulpenbollen hebben gekookt en opgegeten. Van de mooiste rassen behielden ze een plantvoorraad.
Als zij zouden liegen - wat ik niet denk - dan liegt Jos ook.

Roger weet jij soms of de boeren dat loof nog mogen verbranden met het verbod op het opstoken van tuinafval?
Wij snotapen, onder WO II, gingen na het oogsten in de grond wroeten op zoek naar piepkleine pattaten. Die werden dan in de hete asse van het verbrande loof gelegd. Als je honger hebt wordt je vindingrijk. Zo bereidde aardappelen smaken echt lekkerder dan gekookt.
Wat verder gezocht en beland bij het ontstaan van 'fritten'

En nog dit – Hoe is de friet ontstaan…?
De friet bestaat al sinds 1680. In die tijd aten de voornamelijk arme inwoners van Namen, Andenne en Dinant kleine visjes die ze frituurden om beter te smaken. Maar als het water
bevroor en het te gevaarlijk werd om te vissen, sneden ze aardappelen in de vorm van visjes die ze op hun beurt frituurden. De friet was geboren.
En eh… De Vlaamse (Nederlandstalige) benaming is wel degelijk “friet” – en niet “frites”.

OP onderstaande site alles over de pattat en vooral Restaurants waar vele brogger zou gek van zijn. Smakelijk

www2.resto.be/nieuw_old.cfm?langue=nl&section=7&ArchiveId=57 - 36k
Ik ben eens bij een Clusius-specialist gaan aankloppen, en waarschijnlijk is dit verhaaltje niet correct ? De specialist meldt me:
<QUOTE>
Clusius was een van de beroemdste botanci in het Europa van zijn tijd en hij staat - gedeeltelijk terecht - bekend als man die niet alleen de tulp maar ook de aardappel introduceerde in de Lage Landen. Aardappels waren namelijk al ruim voor 1588-89 in Italie (en vrijwel zeker Spanje) bekend, maar omdat oude schrijvers niet altijd onderscheid maken tussen wat wij nu kennen als de gewone aardapel en de zoete aardappel, die weer een andere geschiedenis heeft, weten we niet helemaal zeker om welke type aardappel het ging.
Wel staat vast dat Clusius in 1588-89 twee maal aardappels ontving uit het buitenland -- 1 maal via Engeland, 1 x via contacten in de Zuidelijke Nederlanden, en ze verder bekend maakte in de Nederlanden. Mogelijk zijn ze al ook eerder in de 16e eeuw via de Canarische eilanden vanuit Amerika in de Nederlanden beland, maar die informatie is ook niet zeker.

Hopelijk geeft dit u enig idee. Met vriendelijke groet,

dr. Florike Egmond,
Cluisus Project, Leiden
</QUOTE>

Dus het is niet zeker, maar het kan waar zijn, dat Clusius de eerste Patat in de Nederland binnenbracht. Maar het is helemaal niet zeker dat dat in Mechelen was ...

In 1654 werd de aardappel in Nederland geteelt en gebruikt voor eigen consumptie op de grond van George Doublet. Doublet was in Mechelen als lid benoemd aan de Chambre Mipartie en liet regelmatig aardappelen overkomen. Hij schreef in zijn dagboek dat hij ze aanbood op 2 maart 1655 aan de voorzitter van de Grote Raad, l'Hermite, die er grote smaak in vond. Hij stelde vast dat ze in Mechelen noch in de omgeving op dat ogenblik werden gevonden op de markten. Het is echter zeer waarschijnlijk dat ze in in 1588 de tuin van Pitsemburg werden geplant en geteelt maar dit zegt niets over het ogenblik dat ze werkelijk als voedsel werden gekweekt en gegeten.

Het woord friet komt van het oud-Nederlandse werkwoord fryten, in olie koken/bakken. "Iemand fryten" was een vorm van doodstraf. Het franse woord is waarschijnlijk een leenwoord uit het Nederlands: gefryte pataten > patates frites. Etymologisch herkennen we uiteraard ook het Engelse woord to fry.

@'frut'-liefhebbers en Wieland Volkaert in het bijzonder:

Ik zocht het niet allemaal in detail op, maar zowel het Frans (frit, voltooid deelwoord van frire), het Engels (een Germaanse taal doch met zowat 70 procent van de totale woordenschat afgeleid uit het Frans, en allicht een nog hoger percentage op culinair vlak - fried, voltooid deelwoord van to fry) als het Nederlands (met oude vormen voor bakken/braden als fruten, fruijten, fruyten, fryten, frijten) kenden ieder reeds een gelijkaardige woordstam toen de eerste patat-frut nog een naam moest krijgen. Daarnaast heten frigere van Italiaanse en freir van Spaanse oorsprong.

Er is een koddige hypothese over aardappelstokjes als oplossing voor een Waals tekort aan kleine visjes om te bakken, maar de eerste ondubbelzinnige beschrijving van frieten komt van de Amerikaanse president Jefferson, die het recept van zijn "Franse kok" noteerde - hoogstwaarschijnlijk vandaar 'French fries' in de USA-terminologie. De precieze geboortestreek van die Honoré Julien heb ik nog nergens vermeld gezien. Niet onbelangrijk: op dat moment, eind 18e eeuw, was het huidige Belgisch grondgebied, gewoon een deel van Frankrijk (van 1794 tot 1815) en de president (die tot in september 1789 ambassadeur in Frankrijk was geweest) zou een pakweg Brusselse kok toen geen andere nationaliteit kunnen toedichten hebben. Er zijn trouwens sterke vermoedens, dat de eerste frieten in het Brusselse zouden gebakken zijn. In elk geval is het een van de hier te lande nu nog weinige cultureel gemeenschappelijke kenmerken van beide zijden van de taalgrens inclusief het tweetalig gewest.

Maar dat alles zegt ons nog niet wie een term als 'frut', 'friet' of 'frites' voor het eerst gebruikte voor die in hete olie of heet vet ondergedompelde aardappelstokjes, noch waar of in welke taal zich die naamgeving voordeed. De reeds voor een vorm van 'bakken' bestaande woordstam in iedere taal, zal het vlot overnemen van een term wel vergemakkelijkt hebben.

Persoonlijk denk ik wel dat het Frans aan de oorsprong van de term ligt:

Het eenvoudig beschrijvende "des pommes de terre frites", 'gebakken [in de zin van gefrituurde] aardappelen', werd door die te lange uitdrukking, in de juiste context al gauw "des pommes frites". De '-es' hoort men niet; dus kan men het vernederlandst als 'friet' spellen - zonder "pom" juist omdat wij geen ander gefrituurd gerecht bij de term 'frites'/friet' kenden. Het Engels ''fry' of  'deep fried' (= gefrituurd) klinkt niet alleen anders, men spreekt er van 'chips', en de Amerikaanse uitspraak van 'French fries' kan al evenmin tot 'frites'/'friet' aanleiding gegeven hebben.

In tegenstelling tot het Frans, laat de Nederlandstalige woordvorming niet toe [als het al niet als 'frijten' uitgesproken werd] van 'fryten' te komen tot 'fryt' of 'friet': Als de oorsprong daarin had gelegen, zouden we gesproken hebben van "gefriet" of van "frietsel": Vergelijk afgeleid van 'bakken' een 'gebak[je]' de te onzent gebezigde term 'het tweede baksel', of gewoon 'gebakken appelen'. Indien 'fryten' tot 'fryt' aanleiding zou gegeven hebben, zou 'bakken' tot 'bak' aanleiding gegeven moeten hebben, maar een 'bak' is iets totaal onvergelijkbaar en een "kook" bestaat nog minder, wel 'iets gekookt', een 'kooksel'.

Bovendien aten wij nooit "frieten" maar wel "friet" (of in Mechelen "früt"). Een enkel staafje was 'een frietje' en 'twee frieten' waren 2 stukjes friet. Zoals twee korreltjes zand, twee klontjes suiker, enz: "friet" was een soort materie. Een Mechelse "talloer früt" is een "bord friet": een typische hoeveelheid van die materie. Men kan ook wel een "bord frieten" zeggen, dan denkt men eigenlijk aan een schotel met daarop een aantal stukken friet - dit allerlaatste woord is trouwens opnieuw de materie. Wie zegt 'Ik zou wel een frietje willen eten', bedoelt weliswaar het gerecht, maar het is zoals men 'een biertje wil drinken' of 'een koffie: de naam voor de substantie wordt benut voor 'een typische hoeveelheid' ervan en dan zelfs (en voor sommige zaken meestal) in verkleinwoord: het impliceert 'een pakje friet', 'een glaasje bier', 'een kop koffie'.

Tegenwoordig wordt voor het gerecht wel geregeld 'frieten' gebezigd, maar dat is een erg modern (en volgens mij strikt genomen foutief) woordgebruik, wellicht door onoordeelkundig kapotanalyseren, misplaatst taalpurisme en slechte vertalingen van Franstalige menukaarten (want 'frites' is in 'pommes frites' noch een substantie [materie] noch een meervoudig substantief [zelfstandig naamwoord]; het is een als adjectief benut voltooid deelwoord, waarvan de vrouwelijke meervoudsvorm in het Frans 'toevallig' gelijk is aan een schijnbaar meervoud van een denkbeeldig Frans substantief "frit". Om het helemaal moeilijk te maken: inmiddels gebruikt men in het Frans ook wel 'une frite' vermits 'pommes frites' verder verkort raakte tot 'frites' en men vanuit die schijnbare meervoudsvorm dan een enkelvoud heeft afgeleid. Dat gebeurde m.i. nadat zogezegde vertalingen van 'pommes frites' al 'frieten' op het menu hadden geplaatst.)

Ra ra ra (maar verwacht van mij geen 'juist antwoord'):

Hoe kwam men in het Algemeen Nederlands tot de spelling 'friet' (en dus frieten) voor wat klinkt als 'frit' en in het meervoud als 'fritten', dus zo gespeld had kunnen worden -  terwijl de Franse spelling 'frites' (louter meervoudsvorm) eveneens correct in Nederlandstalige teksten te lezen valt?

En, hoe zit het met de mayonaise ?

@ SomeHuman.

Je hypothese lijkt mij heel aannemelijk. Wat de moderne spelling betreft: omdat de uitspraak in de standaardtaal de i van vies is, en niet de i van vis. Je weet dat wij in onze Brabantse dialekten  vis ook met de i van vies uitspreken, en vies extra lang maken, maar het gaat hier om de standaardtaal, en daar wordt de heldere i als ie geschreven.

Bedankt, Wieland. Je zal wel gelijk hebben. Zoals de 'ie' in 'een liedje' ook wel korter uitgesproken wordt dan die in 'een lied', geeft men voor de spelling minder om de lengte van de klinker, dan om de klank. Toch sprak men in het onderwijs uit "mijn" tijd wel van de "lange i" om "ie" aan te duiden en van de "korte i" voor "i", spelling associërend met klank. Bij lezingen e.d. hoort men geregeld dat een gelezen 'ie' onterecht langer wordt uitgesproken dan bij gewoon praten, ik meen ook wel door linguistisch niet-Brabanders. Nu wordt 'friet' wel erg kort uitgesproken, veel korter dan 'lied' en m.i. ook korter dan in 'liedje' of 'akkefietje'. Misschien had men 'frites' dan beter niet vernederlandst geschreven, maar voor een overeenkomstige spelling van een 'frietje' ware dat problematisch geweest.

Ik struikel nu net over een voor het Mechels uitzonderlijk verschijnsel: Normaal wordt de AN 'ie' uitgesproken als een langgerokken 'ee'. Zo ook 'gieten' -> 'geete' en 'ik giet' -> 'ik geet'. Maar 'hij giet' is in het dialect 'a git'. Weliswaar met de typische ongemeen doffe i in plaats van de naar e zwemende klank uit het AN (wat zelfs overdreven te horen is in het Westvlaams).

Je term 'heldere i' verbaast me: Een Mechelsspreker zou de Mechelse doffe i een "echte", "zuivere" (en dus 'heldere') i kunnen vinden, maar vanuit AN standpunt verwacht ik zulks niet. De AN uitspraak van 'vis' klinkt scherper dan die in het Mechels, vandaar dat ik vanuit AN standpunt de Mechelse 'dof' noem. Is 'heldere i' niettemin een geijkte aanduiding? Voor mij is dat verwarrend omdat ik 'een heldere toon' zowat een eufemistisch synoniem vindt van 'een scherpe toon' (al zijn er op muzikaal vlak wel meer verschillen, 'helder' is dan ook 'zuiver').